श्रीलंका – श्रीलंकाको परम्परागत किथुल पामबाट रस संकलन र प्रशोधन गर्ने विधिलाई युनेस्कोले मानवताको अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदाको सूचीमा सूचीकृत गरेपछि यस ग्रामीण कुटीर उद्योगले विश्वव्यापी ध्यान पाएको छ।

कुवेतमा मेकानिकको रूपमा काम गरिरहेका सारथ आनन्दले सन् २००८ मा स्वदेश फर्किएर परिवारको पुस्तौँदेखिको पेशा अपनाए। अहिले उहाँ किथुल पामबाट रस संकलन गर्ने अनुभवी ट्यापर हुनुहुन्छ। बिहान सबेरै र साँझपख क्यारियोटा युरेन्स प्रजातिका अग्ला रुख चढेर संकलन गरिएको रस उमालेर क्यारामेल रङको सुगन्धित ट्रेकल र लामो समय उमाल्दा खनिजयुक्त पाम चिनी (गुड) तयार गरिन्छ। यो चिनीको ग्लाइसेमिक इन्डेक्स साधारण उखु चिनीभन्दा कम हुन्छ।

युनेस्कोको मान्यताले श्रम अभाव, अनियन्त्रित मिलावट र घट्दो रस आपूर्तिका कारण कमजोर अवस्थामा रहेको उद्योगलाई अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा पुर्‍याएको छ। आनन्दका अनुसार उहाँका पाँच रुखबाट दैनिक करिब २०० लिटर रस उत्पादन हुन्छ, तर माग पूरा गर्न पर्याप्त छैन। त्यसैले उनले ५५ जना ट्यापरको सञ्जाल विकास गर्नुभएको छ, जसबाट अस्ट्रेलिया, बेलायत, न्युजिल्यान्ड र मध्यपूर्वसम्म निर्यात सम्भव भएको छ।

तर नयाँ पुस्ताले जोखिमपूर्ण यो पेशा अपनाउन नचाहने चिन्ता पनि छ।

 ‘मेरो छोरो इन्जिनियरिङ पढ्दैछ, ऊ रूख चढ्न चाहँदैन होला,’ आनन्दले भने। उनकी श्रीमती पद्मा नन्दनी थिब्बोटुवाले प्रशोधनको काम सम्हाल्छन् । ‘सबैभन्दा ठूलो समस्या मिलावट हो, केहीले चिनी मिसाउँछन्,’ उनले बताए।

रस संकलनपछि तुरुन्तै उमालिएन भने त्यो ‘किथुल टोडी’ नामक मादक पेयमा परिणत हुन्छ। परम्परागत रूपमा पुरुषले रस संकलन गर्ने र महिलाले प्रशोधन गर्ने चलन रहेको छ।

युनेस्कोले किथुल ट्यापिङलाई सामुदायिक सद्भाव, सांस्कृतिक पहिचान र प्रकृतिसँगको गहिरो सम्बन्ध झल्काउने ‘जीवित विरासत’का रूपमा वर्णन गरेको छ। किथुल पाम जङ्गली रूपमा उम्रने र मल नचाहिने भएकाले व्यावसायिक खेतीका प्रयासहरू सफल हुन सकेका छैनन्।

राज्य सञ्चालित किथुल विकास बोर्डका अनुसार हाल एक हजार ३०० ट्यापरलाई तालिम दिइँदै आएको छ। बोर्डकी अध्यक्ष एम। यु। गयानीका अनुसार दक्षिण र दक्षिणपूर्व एसियामा किथुल पाइए पनि पूर्ण ट्यापिङ विधि श्रीलङ्कामा मात्र अभ्यास हुने भएकाले युनेस्कोको मान्यता प्राप्त भएको हो।

उनका अनुसार किथुल उत्पादनबाट वार्षिक करिब १० लाख अमेरिकी डलर बराबरको निर्यात आय हुन्छ। टापुमा रहेका करिब पाँच लाख किथुल पाममध्ये आधाभन्दा कम मात्र ट्याप भइरहेका छन्, जसले यस उद्योगको वर्तमान सङ्घर्ष र भविष्यको सम्भावनालाई एकैसाथ देखाउँछ।