काठमाडौं– आज (शुक्रबार) श्रावण कृष्ण प्रतिपदा, अर्थात् गाईजात्रा पर्व । नेवारी भाषामा ‘सापारु’ भनिने गाईजात्रा पर्वका दिन एक युवकलाई प्रतिकात्मक ‘गाई’ बनाएर दिवंगत आफन्तको सम्झनामा गाजाबाजासहित नगर परिक्रम गरी मनाइने गरिन्छ ।

विशेष गरी नेवारी समुदायमा आफ्ना दिवंगत पितृहरुको उद्दार गर्ने सन्दर्भमा गाईको जात्रा गरेर यो पर्व मनाइन्छ ।

राजा प्रताप मल्लले आफ्ना छोरा चक्रवर्तेन्द्रको नाबालक अवस्थामै मृत्यु हँदा आफ्नी रानीलाई सम्झाउनका लागि चालेको एक कदमबाट यो पर्वको शुरुवात भएको मानिन्छ । छोरा गुमाएको पीडामा रहेकी रानीलाई सम्झाउनका लागि राजा प्रताप मल्लले आफूहरुजस्तै अरु धेरै नेपालबासी (जनता) पनि शोकमा छन् भन्ने देखाउनका लागि आफन्त गुमाएका व्यक्तिलाई दरबारमा बोलाएका थिए ।

राजाले बोलाएपछि जनताहरु एउटा मान्छेलाई गाईको भेष धारण गराइ गाजाबाजासहित दरबार पुगेको भन्ने कथन छ ।

गाईको भेष धारण गरेर दरबार पुगेकाका व्यक्ति देखेपछि राजा प्रताप मल्लकी रानी हाँस्न पुगिन् । रानीले छोरा गुमाएको पीडा भुलेर हाँस्न थालेपछि खुसी भएका राजाले गाईको भेष धारण गरेका व्यक्तिसहित दरबार पुगेका जनतालाई इनाम दिए । त्यसपछि हरेक वर्ष गाइजात्रा मनाउन थालिएको इतिहासकारहरु बताउँछन् ।

हरेक वर्षको गाईजात्राका दिन काठमाडौंको हनुमान ढोकाको आगनमा गाईजात्राको शोभायात्रा पुर्‍याई हाजिरी जनाएपछि मात्र आ–आफ्ना गाई र जोगी भेषभूषामा सजिएका किशोर र दर्शकहरू नगर परिक्रमा गरी आफ्नो घरमा फर्कने गर्दछन् ।

सामान्य परिवारले बाँसको पेरुङ्गोमा गाईको तस्वीर वा शिर राखी अनेक कपडा र गहनाले सिंगारी नगर टोल घुमाउने गरेको देखिन्छ ।

गाईजात्रा पर्व धार्मिक, सांस्कृतिक मान्यतामा आधारित संस्कृति हो । कतिपय ठाउँमा घरका मुख्य मान्छे जात्रामा जान्छन् । यो गाईजात्रा मनाउँदै गर्दा कतिपय ठाउँमा देवतालाई बली दिने र पारिवारिक भोजको आयोजना गर्ने गरिन्छ ।

विशेष गरी शोभायात्रा सकेर घर फर्केपछि विवाहिता छोरीले गाईको गोडा धोई त्यस गाईको पुच्छर बनाएको कपडा तानी पानीमा भिजाएर सबैलाई जल छर्कने प्रचलन रहेको छ ।

गाई नै वा गाईको रूपमा सजिएका किशोर युवाहरू अत्यन्त अनुशासित र संयमका साथ नगर परिक्रमामा निस्कन्छन् । जुन घरमा मृत्यु शोक परेको छ ती ती घरबाट गाईजात्रा निकाल्ने चलन छ । टोलबाट निकालिएको गाईलाई अन्य परिवारका सदस्यले बाटो बाटोमा भेटी मिठाई, फलफूल र पैसा चढाई पितृ आत्माको जय होस् भन्ने गरिन्छ ।

गाईजात्रा नाच आठ दिनसम्म मनाइन्छ । पछिल्ला दिनमा सरकार र संघसंस्थाहरूले पनि आ– आफ्नो किसिमले गाईजात्रालाई एक उत्सवका रूपमा मनाउँदै आएको पाइन्छ ।

तस्वीरहरु– अदीप श्रेष्ठ