काठमाडौं– नेपाल र भारतबीच रहेको खुला सिमाना केवल दुई देशका जनताहरूको लागि मात्र नभएर दुई देशको सीमा क्षेत्रमा रहेका विभिन्न वन्यजन्तु संरक्षण निकुञ्जका वन्यजन्तुहरूले पनि प्रयोग गर्ने गर्दछन् ।

नेपालको तराई भूभागका जङ्गल क्षेत्र भारतका जङ्गल क्षेत्रसँग जोडिएका छन् । जसले गर्दा यहाँ वन्यजन्तुहरूको आवागमन पनि निकै हुनेगर्दछ ।

पश्चिम नेपालको बर्दिया राष्ट्रिय निकुन्ज र भारतको उत्तर प्रदेशस्थित कतर्नियाघाट वाइल्डलाइफ सेन्चुरीका जङ्गली हात्तीको परम्परागत बसाइ सर्ने बाटो रहेको छ ।

जहाँ हरेक वर्ष कयौँ जङ्गली हात्ती बसाइँसराई गरी नेपाल र भारत आवतजावत गर्ने गर्दछन् । मानव निर्मित संरचना, बस्ती, खेती, तारबार आदिले हाल जङ्गली हात्तीको परम्परागत बाटो मासिएको छ, जसका कारण मानिसहरूसँग उनीहरूको द्वन्द्व बढ्दो छ । खानेकुराको खोजी र वर्षाको पानीबाट बच्नका लागि हात्तीहरू बसाइँ सर्ने गर्छन् ।

प्रत्येक वर्ष यिनीहरूको बसाइँ सर्ने बाटोमा मानव निर्मित संरचनाहरू थपिँदै छन् । जसले गर्दा हात्ती र मानिसहरू बिच द्वन्द्व बढ्दो देखिन्छ । हात्तीको समूहको नाइके जहिले पनि पोथी हात्ती हुन्छ भने धेरै जसो समूहमा एउटा ठूलो भाले हात्ती हुन्छ, जसले बडीगार्डको काम गर्छ ।

एउटा हात्ती बच्चा हुँदा जुन बाटो हिँड्छ बूढो हुँदासम्म पनि त्यही बाटो हिँड्ने गर्छ र उनीहरूलाई खाने कुरा र खनिज कहाँकहाँ पाइन्छ भनेर थाहा हुन्छ ।

हात्तीलाई उनीहरूको परम्परागत बाटोबाट हिँड्न मात्र दिने हो भने पनि मानव वन्यजन्तुबीच द्वन्द्व र त्यसबाट हुने जनधनको क्षति न्यूनिकरण गर्न सकिन्छ । तर हाम्रो बाटोघाटो, नहर, खेती गर्ने जमिन आदि उनीहरूको बाटोमा परेको छ ।

हाम्रा पूर्वाधारहरू पनि वन्यजन्तुमैत्री छैनन् । जसले गर्दा द्वन्द्व न्यूनिकरणमा समस्या परेको देखिन्छ ।

तस्बिर : नेपाल फोटो लाइब्रेरी