काठमाडौं- महाराजा रणजित सिंहकी रानी महारानी मोरनको लाहोरस्थित मियानी साहिब समाधिस्थल जीर्ण छ । पाकिस्तानमा रहेका अधिकांश शिख धर्मका ऐतिहासिक धरोहरहरूको अवस्था यस्तै छ । दशकौंदेखि उपेक्षित यो स्मारक पाकिस्तानमा शिख सम्पदाले झेलिरहेको व्यापक सङ्कटको एउटा मात्रै प्रतिनिधि उदाहरण हो ।

ऐतिहासिक अभिलेखअनुसार सन् १८२३ जुन १० को आसपास जन्मिएकी महारानी मोरनको निधन सन् १८६७ अगस्ट ११ मा भएको थियो। उनको स्मारक अहिले भग्नावशेषमा परिणत हुँदै गएको छ । यसले पाकिस्तानभर रहेका अन्य धेरै ऐतिहासिक शिख स्मारकहरूको दुर्दशालाई प्रतिबिम्बित गर्दछ । पाकिस्तानमा शिख गुरुहरू, शिख साम्राज्य र राष्ट्रको रक्षाका लागि प्राण उत्सर्ग गर्ने योद्धाहरूसँग जोडिएका थुप्रै ऐतिहासिक स्थलहरू रहेका छन् । पाकिस्तानमा गुरु नानकलगायत अन्य शिख गुरुहरूसँग जोडिएका चार सयभन्दा बढी ऐतिहासिक गुरुद्वाराहरू रहेका छन् । तर खैबर पख्तुनख्वा, बलुचिस्तान र सिन्धजस्ता प्रान्तहरूमा रहेका धेरैजसो ऐतिहासिक स्थलहरू कि त पूर्ण रूपमा लोप भइसकेका छन् कि त भग्नावशेषमा परिणत भएका छन् ।

पाकिस्तानले अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा धार्मिक सहिष्णुता र सम्पदा संरक्षणको प्रतिबद्धता देखाउन नान्काना साहिबस्थित गुरुद्वारा जन्मस्थान र करतारपुर साहिबस्थित गुरुद्वारा दरबार साहिबलाई मुख्य उदाहरणका रूपमा बारम्बार प्रस्तुत गर्ने गरेको छ । करतारपुर करिडोरको निर्माणले लाखौं दर्शनार्थीहरूलाई पवित्र तीर्थस्थलको भ्रमण गर्ने अवसर दिएको कुरामा दुईमत छैन । तर डिजिटल युग र सामाजिक सञ्जालको पहुँच बढेसँगै केवल एक-दुईवटा प्रमुख धार्मिक स्थलहरूको विकास देखाएर समग्र सम्पदा संरक्षणको दाबी गर्नु वास्तविक यथार्थ लुकाउनुसरह भएको विज्ञहरूको ठहर छ । केही ठूला स्थलबाहेक ओझेलमा परेका सयौं साना तथा ऐतिहासिक महत्त्वका स्थलहरूले भने बेवास्ता, अतिक्रमण र प्राकृतिक क्षयको मार खेपिरहेका छन् ।

इतिहासकार तथा सम्पदा संरक्षण अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार पाकिस्तानभर रहेका धेरै ऐतिहासिक गुरुद्वाराहरू, स्मारकहरू, पवित्र पोखरीहरू र समाधिहरूमाथि अतिक्रमण भएको वा ती पूर्ण रूपमा परित्यक्त अवस्थामा पुगेका छन्। धेरै सिंह सभा गुरुद्वारा र साना सम्पदा स्थलहरू त सार्वजनिक रेकर्डबाट समेत हराइसकेका छन् । कतिपय स्मारकहरूले आफ्नो मौलिक वास्तुकलाको पहिचान गुमाएका छन् भने केहीलाई निजी प्रयोगमा ल्याइएको छ। यसबाट स्थानीय बासिन्दासमेत यी स्थलहरूको ऐतिहासिक महत्त्वबाट अनभिज्ञ बन्दै गएको अवस्था छ ।

पाकिस्तानस्थित इभ्याकुई ट्रस्ट प्रोपर्टी बोर्ड वा सरकारी निकायहरूको मात्र भर नपरी वैश्विक शिख समुदाय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सम्पदा संस्थाहरूले पनि यस अमूल्य सम्पदाको अभिलेखीकरण, संरक्षण र पुनरुत्थानका लागि थप सक्रिय भूमिका खेल्नुपर्ने आवश्यकता महसुस गरिएको छ। सुरक्षासम्बन्धी चिन्ता, प्रशासनिक अवरोध र स्थानीय परिस्थितिका कारण आज पनि कतिपय ऐतिहासिक शिख स्थलहरूमा नियमित तीर्थयात्रा र सहज पहुँच अझै बन्न सकेको छैन ।

विश्वव्यापी धार्मिक र ऐतिहासिक महत्त्वका सम्पदाहरूको संरक्षण केवल कुनै एक समुदायप्रतिको जिम्मेवारी मात्र नभई विश्व सम्पदाप्रतिको नैतिक कर्तव्य पनि हो । भाषण, प्रचारप्रसार वा छवि निर्माणका भरमा मात्रै सम्पदाहरूको जगेर्ना हुन सक्दैन । त्यसका लागि निरन्तर मर्मतसम्भार, वैज्ञानिक पुनरुत्थान, प्रभावकारी अभिलेखीकरण, कानुनी सुरक्षा र तीर्थयात्री तथा अनुसन्धानकर्ताहरूको लागि अर्थपूर्ण पहुँच अपरिहार्य हुन्छ।

यदि पाकिस्तान शिख समुदायप्रतिको सम्मान र सदभाव देखाउन वास्तवमै गम्भीर छ भने उसले केवल सांकेतिक कदमहरूमा मात्र सीमित नभई सबै शिख सम्पदाहरूको विस्तृत सर्वेक्षण गर्ने, अवैध अतिक्रमण हटाउने, वैज्ञानिक संरक्षण सुनिश्चित गर्ने र आगन्तुकहरूको लागि सुरक्षित पहुँचको ग्यारेन्टी गर्नुपर्ने देखिन्छ। यी अमूल्य स्मारकहरू सधैंको लागि हराउनुअघि शिख सम्पदाको संरक्षणका लागि प्रामाणिक प्रतिबद्धता र व्यावहारिक पहलको खाँचो रहेको छ।